29 Ekim Cumhuriyet Bayramı
- Ekim 1, 2026
- 0
Cumhuriyet Bayramı Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet yönetimini ilan etmesi anısına her yıl 29 Ekim günü Türkiye’de, Dış Temsilciliklerde ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde en
Konur Sokak No: 71/3
Bakanlıklar/Ankara

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet yönetimini ilan etmesi anısına her yıl 29 Ekim günü Türkiye’de, Dış Temsilciliklerde ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde en uzun milli bayram olarak kutlanmakta, cumhuriyet değerlerine bağlılık coşkuyla ortaya konmaktadır. Cumhuriyet Bayramı’nda stadyumlarda şenlikler düzenlenmekte, gösteriler yapılmakta, akşam geleneksel fener alayları düzenlenmektedir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, cumhuriyetin onuncu yılı kutlamalarının yapıldığı 29 Ekim 1933 tarihinde verdiği 10. Yıl Nutku’nda, bu günü en büyük bayram olarak nitelendirmiştir. Her yıl milletimiz 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı’nı en büyük bayram olarak içten gelen bağlılık ve coşkuyla kutlamanın mutluluğunu yaşamaktadır.
Osmanlı Devleti, hüküm sürdüğü 624 yılda 36 padişah tarafından yönetilmiştir. Padişah, şah, kral, hakan, imparator, sultan gibi tek kişiye dayalı yönetim sistemleri “mutlakiyet” yönetimlerdir. Mutlakiyet yönetiminde egemenlik kayıtsız şartsız, tek bir kişidedir. Mutlakiyetle yönetilen ülkelerde ülkeyi yöneten kişiye yardımcı olması için meclis kurulurdu. Meclis üyeleri halkın isteklerini yöneticiye duyurur, yasa tasarısını hazırlardı. Bu yasa taslakları yönetici tarafından benimsendiğinde yasalaşırdı. Bu yönetim biçimi ise “meşrutiyet”tir. Meşrutiyette meclisin yetkileri sembolik düzeyde olabileceği gibi bir cumhuriyetteki kadar geniş de olabilir. Osmanlı Devleti’nde 1876 ve 1908 yıllarında olmak üzere iki kez meşrutiyet ilan edilmiştir. İkinci Meşrutiyet’in ilanından 6 yıl sonra, 1914’te I. Dünya Savaşı başlamıştır. Dört yıl süren savaş, İttifak Devletleri ile birlikte olan Osmanlı İmparatorluğu’nun yenik düşmesiyle sonuçlanmış ve Osmanlı toprakları İngiltere, Yunanistan, Fransa, İtalya gibi devletler tarafından işgal edilmeye başlamıştır.
Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs 1919’da Osmanlı hükümeti tarafından, bölgede düzeni sağlaması için Samsun’a görevli olarak gönderilmiştir. Ülkenin çoğu ilinde kongreler ve toplantılar düzenlemiş ve “Tek bir egemenlik var, o da milli egemenliktir. Milletin egemenliğini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” ilkesiyle, yurdun her tarafından gelen temsilcilerini 23 Nisan 1920 günü Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nde toplamıştır. Meclis Mustafa Kemal Paşa’yı Meclis Başkanı seçmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde Büyük Millet Meclisi, Türk Kurtuluş Savaşı’nı başlatmıştır. Halk ve düzenli ordular düşman kuvvetlerine karşı savaş vermiş, omuz omuza mücadele etmiştir.
Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlanmasının ardından TBMM 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırmıştır. Padişah Vahdettin, “vatan haini” ilan edilmiş ve yurdu terk etmiştir. 24 Temmuz 1923 günü İsviçre’nin Lozan şehrindeki Lozan Üniversitesi’nde, Türkiye Büyük Millet Meclisi temsilcileri ile İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya, Bulgaristan, Portekiz, Belçika, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ve Yugoslavya temsilcileri Lozan Barış Antlaşması’nı imzalamıştır. Bu antlaşma ile yeni bir devletin temelleri atılmış fakat devletin yönetim biçimi henüz belirlenmemiştir.
İkinci dönem Büyük Millet Meclisi, 11 Ağustos’ta ilk toplantısını yapmıştır ve 13 Ekim’de Ankara, başkent ilan edilmiştir. Bu dönemde Atatürk, egemenliğin ulusa dayandığı bir sistem olan cumhuriyet yönetiminin ilanı için hazırlıklar yapmaya başlamıştı. Atatürk 28 Ekim akşamı yakın arkadaşlarını Çankaya’da yemeğe çağırmış ve “Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” demiştir.
Atatürk 29 Ekim günü, milletvekilleri ile görüştükten sonra taslağı hazırlanan “Cumhuriyet” önergesini Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne vermiştir. Meclis önergeyi kabul etmiştir ve böylece Türkiye Devleti’nin yeni yönetim biçimi Cumhuriyet, yeni ismi Türkiye Cumhuriyeti Devleti olarak belirlenmiştir. Atatürk, kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı olmuştur. Halk da cumhuriyetin ilanını sevinç ve coşku ile karşılamıştır.
Cumhuriyette, Atatürk’ün de söylediği gibi, egemenlik kayıtsız şartsız ulusundur. Ulus, kendini yönetme yetkisini, kendilerini temsil eden milletvekilleri aracılığı ile kullanmaktadır. Demokrasiyi kabul etmiş Cumhuriyet yönetiminde, yurttaşın seçme ve seçilme hakkına sahiptir. Seçilen temsilciler, yasaları tasarlar ve yöneticileri ulus adına denetler. Ulus, seçimle yöneticilerini seçer.
TBMM 29 Ekim 1923’te, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası)’nda yaptığı değişiklikle, devletin yönetim biçimini cumhuriyet olarak ilan etmiştir. Aynı gece bu ilan, atılan 101 pare top ile kutlanmıştır. Cumhuriyetin ilanı 1924 yılında şenliklerle kutlanmıştır. Hariciye Vekaleti’nce (Dışişleri Bakanlığı) 2 Şubat 1925’te, düzenlenen bir kanun teklifinde 29 Ekim’in bayram olması önerilmiştir. Bu teklif Meclis Anayasa Komisyonu tarafından incelenmiş ve 18 Nisan’da karara bağlanmıştır. 19 Nisan’da ise teklif TBMM tarafından kabul edilmiştir. 628 sayılı bu kanun ile 29 Ekim, 1925’ten itibaren ülke içinde ve dış temsilciliklerde bayram olarak kutlanmaktadır.
Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim gecesi aniden alınmış bir karar değildir; Mustafa Kemal Paşa’nın zihninde Amasya’dan beri ilke ilke olgunlaşan stratejik bir sürecin mantıksal sonucudur.
Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” ilkesi, üstü kapalı bir şekilde ulusal egemenliğin ve dolayısıyla cumhuriyet fikrinin ilk beyannamesi olmuştur. Erzurum ve Sivas Kongreleri (1919): Manda ve himaye reddedilerek milli iradeyi hâkim kılmak esas şart kılınmıştır. TBMM’nin Açılışı ve Teşkilat-ı Esasiye (1920-1921): 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan Meclis, egemenliği kayıtsız şartsız millete devretmiştir. 1921 Anayasası ile kurulan bu sistem, Prof. Dr. Ali Fuat Başgil’in ifadesiyle “Reisicumhursuz bir Cumhuriyet” idaresidir.
Askerî safhada Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz ile kazanılan zaferler, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile uluslararası hukuk alanında tescillenmiştir. Barışın ardından 13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent yapılmasıyla, yeni devletin kurumsal merkez hattı netleşmiştir. Lozan sonrası Ankara’da en temel yönetim sorunu, mevcut “Meclis Hükümeti Sistemi”nden kaynaklanan tıkanıklıktı. Bu sistemde bakanlar meclis tarafından tek tek oylanarak seçiliyor, bu durum kabine oluşturmayı zorlaştırıyor ve sürekli siyasi krizlere yol açıyordu. Ayrıca devlet başkanlığı makamının adının konmamış olması, hem iç siyasette hem de uluslararası ilişkilerde belirsizlik yaratıyordu.
27 Ekim 1923’te Ali Fethi (Okyar) Bey istifa edince büyük bir hükümet bunalımı patlak verdi. Yeni kabinenin bir türlü kurulamaması, Mustafa Kemal Paşa’ya zihnindeki nihai hamleyi yapmak için beklediği tarihsel fırsatı sundu. 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde verilen akşam yemeğinde, İsmet Paşa, Fethi Bey ve arkadaşlarına o tarihi sözü söyledi:

