Tüm dünyada hızlanan ve etkileri giderek yoğunlaşan teknolojik ilerlemeler, iş hayatında birçok değişiklik yapılması gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Pandemi dönemiyle birlikte tercih edilmeye başlanan uzaktan çalışma modeli, günümüzde esnek bir çalışma modeli olarak kabul edilmekte ve iş hayatında giderek yaygınlaşmaktadır. Bu model, aynı zamanda işsizlik sorununun önüne geçilmesi için devlet tarafından da desteklenebilmekte ve işçi ile işverenler için teşvik edilmektedir.
Uzaktan çalışma, geçmişte ağırlıklı olarak tekstil ve konfeksiyon sektörlerinde uygulanırken, son yıllarda reklamcılık, yazılım geliştirme, mimarlık, bilgisayar mühendisliği ve çevirmenlik gibi birçok sektörde de yaygın hale gelmiştir.
Hukukumuzda, Türk Borçlar Kanunu’nun 461 ve devamı maddelerinde düzenlenen “Evde hizmet sözleşmesi” başlığı, uzaktan çalışmanın düzenlenmesi açısından temel bir dayanak niteliğindedir. Uluslararası düzeyde ise, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 177 sayılı Evde Çalışma Sözleşmesi ve Avrupa Çerçeve Anlaşması, uzaktan çalışmanın hukuki dayanakları arasında yer almaktadır.
20 Mayıs 2016’da yürürlüğe giren 4857 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesine “uzaktan çalışma” kavramı eklenmiştir. Bu çerçevede son olarak, uzaktan çalışmanın usul ve esaslarına ilişkin düzenlemeler içeren “Uzaktan Çalışma Yönetmeliği” (“Yönetmelik”) 10 Mart 2021 tarihli ve 31419 sayılı Resmî Gazete ‘de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
İş Kanunu’nun 14. maddesine göre; “Uzaktan çalışma, işçinin işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında, iş görme edimini evinde veya teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı ve yazılı olarak kurulan bir iş ilişkisidir.” Kanunda yer alan uzaktan çalışma kavramı hem evde çalışmayı hem de teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yapılan çalışmaları, yani tele çalışma şeklindeki iş ilişkilerini kapsayan bir üst kavramdır.
Her iki çalışma biçiminde de işçi, iş görme edimini işyeri dışında yerine getirir. Ancak tele çalışmada ayırt edici özellik, işin bilgisayar, internet, elektronik posta gibi bilgi ve iletişim teknolojileri kullanılarak, işyeri ile sürekli bağlantı kurularak yapılmasıdır. İş Kanunu’nun 14. maddesinin 4-7. fıkraları hem evde çalışmaya hem de tele çalışmaya uygulanabilecek ortak hükümler içermektedir.
Tele çalışma beraberinde getirdiği esneklik sebebiyle işçi işveren arasındaki bağımlılık unsurun güçsüzleştirse de klasik istihdam modelinde olduğu gibi işverenle arasında bağımlılık unsuru korunmaktadır. Zira işçi, işverenin sahibi olduğu iş organizasyonu içerisinde yer almaya devam etmektedir. Ayrıca emir- talimat ilişkisinin devamı da bağımlılık unsurunun varlığının bir göstergesidir
Uzaktan çalışma sözleşmesinin yazılı olarak yapılması zorunludur. İş Kanunu’nun 14/5. fıkrasında uzaktan çalışma sözleşmesinde bulunması gereken unsurlar açıkça düzenlenmiştir. Buna göre, sözleşmede “işin tanımı, yapılma şekli, işin süresi ve yeri, ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin hususlar, işveren tarafından sağlanan ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler, işverenin işçiyle iletişim kurma şekli ile genel ve özel çalışma şartlarına ilişkin hükümler” yer almalıdır.
Uzaktan çalışma sözleşmesi doğrudan yapılabileceği gibi, mevcut çalışanların iş sözleşmeleri taraflar arasında imzalanacak bir ek protokol ile uzaktan çalışma sözleşmesine dönüştürülebilir. Ayrıca, yapılan işin tamamı uzaktan yürütülebileceği gibi, bir kısmı uzaktan, bir kısmı işyerinde yapılabilir. Uzaktan çalışan işçinin, tekrar işyerinde çalışma talebinde bulunması da mümkündür.
Dolayısıyla İş hukuku bakımından en genel anlamıyla uzaktan çalışma, işçi ile işveren arasındaki bağımlılık unsurunun korunduğu, ancak yer ve zaman bakımından klasik çalışma ortamından farklı özellikler gösteren bir iş düzeni öngörmekle beraber yazılı olarak kurulan iş ilişkisi olarak açıklanabilir.
Uzaktan Çalışmanın yapılamayacağı işler
Uzaktan çalışmanın yapılamayacağı işler Uzaktan Yönetmeliğin 13. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili maddeye göre; tehlikeli kimyasal maddeler, radyoaktif maddelerle çalışma, bu maddelerin işlenmesi veya atıkları ile çalışma, biyolojik etkenlere maruz kalma riski bulunan işlemler kapsamında uzaktan çalışma yapılamaz.
Uzaktan Çalışmada İşçi ve İşveren Yükümlülükleri
Uzaktan çalışma modelinde, kural olarak işçinin ve işverenin iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinde bir farklılık bulunmamaktadır. İşveren uzaktan çalışma modelinde de işçiyi gözetme, eşit davranma ve ücret ödeme borcu altında olduğu gibi bu çalışma modelinde işverenin yönetmelik gereği, çalışanına araç, gereç ve malzeme sağlama yükümlülüğü vardır.
İşçi ise, bu çalışma biçiminde de iş görme ve sadakat borcu altında olup, ayrıca işini özenle yerine getirme yükümlülüğüne sahiptir. Bunun yanı sıra, işçi, iş gereği kendisine teslim edilen bilgi ve iletişim araçlarına, makinelere, ekipmana ya da üretim materyallerine zarar vermeme sorumluluğunu da taşır.
Malzemenin Sağlanması, Kullanımı ve Korunması
Tele çalışmanın diğer esnek çalışma modellerinden ayrıldığı en önemli unsur yukarıda da bahsedildiği üzere teknoloji kullanımıdır. Tele çalışmanın yapılabilmesi için telefon, bilgisayar, akıllı tablet ve internet gibi ekipmanların kullanılmasına ihtiyaç duyulur. İşin ifası için kullanılan program ve yazılım sistemleri ile bu sistemlerin bakım ve onarım masrafları da bu kapsamda değerlendirilir. Bu nedenle ihtiyaç duyulan söz konusu ekipmanların tarafların hangisi tarafından hangi koşullarda sağlanacağı önem arz etmektedir.
İş Kanunu’nda tele çalışma kapsamında yapılacak harcamaların sözleşmenin hangi tarafınca yapılacağını açıkça belirtilmemiştir. Ancak İş Kanunu madde 14 ve Yönetmelik madde 5/2 uyarınca “işveren tarafından sağlanan ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülüklerin” yapılacak sözleşme ile belirlenmesi öngörülmüştür.
Yönetmeliğin 7. maddesi uyarınca da malzemelere ilişkin sorumluluğun ve masrafların hangi tarafça karşılanacağının başlangıçta yazılı olarak belirleneceğini, belirlenmemesi halinde de ise iletişim masraflarının işveren tarafından karşılanmasını öngörülmektedir.
Aynı maddenin ikinci fıkrasında ‘’İş araçlarının işveren tarafından sağlanması halinde, bunların işçiye teslim edildiği tarihteki bedellerini belirten iş araçları listesi, işveren tarafından yazılı olarak işçiye teslim edilir. İşçiye teslim edilen belgenin işçi tarafından imzalı bir nüshası ise işveren tarafından işçi özlük dosyasında saklanır. İş araçlarının listesi, İş Sözleşmesi içerisinde veya sözleşme tarihinde iş sözleşmesine ek olarak düzenlenirse ayrıca yazılı belge düzenlenmesi şartı aranmaz.’’ düzenlemesi yer almaktadır.
Dolayısıyla İşveren ekipmanı sağlamanın yanında kurulum, bakım ve onarımını yapmakla ve bu hususlara ilişkin bildirimi işçiye yapmakla yükümlüdür. Tele çalışan ise temin edilen bu ekipmanı yaptığı işin gereklerine uygun şekilde dikkat ve özen yükümlülüğü çerçevesinde kullanmalıdır.
Ücret ve Eşit Davranma İlkesi
Uzaktan çalışan işçinin ücreti, diğer sözleşme türlerinde olduğu gibi asgari ücretin altında olmamak kaydıyla, taraflarca serbestçe belirlenebilir. Ancak, işyerinde fiilen çalışan işçiler ile uzaktan çalışan işçiler arasında ayrımı haklı kılacak bir neden bulunmadıkça farklı ücretler belirlenemez. Aksi takdirde, bu tür bir ayrım, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesi kapsamında eşitlik ilkesine aykırılık teşkil edecektir.
Ayrıca, uzaktan çalışan işçilerin yalnızca çalışma biçimlerinden kaynaklı olarak ayrımcılığa uğramamaları için, İş Kanunu’nun 14/6 maddesinde özel bir hüküm yer almaktadır.
Çalışma süresinin tamamını uzaktan yapan bir sigortalının, hafta tatili günleri ve ulusal bayram ve genel tatil günleri de uzaktan çalışma günleri arasında bildirilmelidir ve hem prim ödeme gün sayısı hem de uzaktan çalışma gün sayısı 30 gün olarak sisteme girilmelidir.
Sonuç
Sonuç olarak, uzaktan çalışma modeli hem çalışanlar hem de işverenler açısından çeşitli avantajlar ve yükümlülükler içeren esnek bir çalışma düzeni olarak öne çıkmaktadır. Pandemi döneminin ivmelendirdiği teknolojik ilerlemelerle birlikte yaygınlaşan bu model, iş hukuku çerçevesinde kapsamlı yasal düzenlemelerle desteklenmiş ve tarafların haklarının korunması amacıyla belirli hukuki çerçeveler içinde uygulanmaktadır.
Uzaktan çalışma, çalışanların çalışma saatleri, iş koşulları ve özellikle fazla mesaiye ilişkin düzenleme ihtiyacını da gündeme getirmektedir. Bu bağlamda, işveren ve çalışanların karşılıklı hak ve yükümlülüklerinin dengelenmesi, çalışan verilerinin korunması ve iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin eksiksiz olarak yerine getirilmesi büyük önem arz etmektedir.
Uzaktan çalışma modelinin gelecekte daha da yaygınlaşacağı öngörülürken, mevzuattaki değişikliklerin ve düzenlemelerin bu çalışma modelinin gereksinimlerine uygun olarak gelişim göstermesi beklenmektedir.