İlerleyici kas zayıflığı, kas kısalıkları, kontraktürlerin oluşturduğu şekil bozuklukları (deformiteler) sonucu oluşan fonksiyon ve aktivitelerde yetersizlik yaratan hastalık grubuna genel olarak “Kas Hastalıkları” (Nöromusküler Hastalık) denmektedir. Çoğu ırsi, kalıtımsal (genetik) geçişli olan hastalıkların pek çok tipi vardır, günümüzde kesin tedavisi olmayan hastalıklarda fizyoterapi ve rehabilitasyon yaklaşımları önemli yer tutmaktadır.
Hastalığın Belirtileri
Kas hastalığında önemli belirtilerden biri güçsüzlüktür. Kas hastaları genellikle yokuş ve merdiven çıkma, oturduğu yerden kalkma, yürüme, kollarını kaldırıp yükseğe uzanma, başını yıkamada güçlük gibi, kök kaslarında güçsüzlük nedeni ile ortaya çıkan yakınmalarla doktora başvururlar. Bazen bunlara gözkapaklarını açma veya kapama, değişik yönlere bakma, yüzün mimik hareketlerini yapma, çiğneme, yutma, başını yastıktan kaldırma gibi hareketleri sağlayan kasların güçsüzlüğü de eşlik edebilir. Birçok kas hastalığının ilerlemiş dönemlerinde tabloya ayak ve el kasları gibi “distal” kasların güçsüzlüğü de eklenir. Ancak bazı kas hastalıklarında bu distal kasların tutulumu hastalığın en erken ve en belirgin bulgusu olabilir (distal miyopatiler). Bazı kas hastalıklarının ise kendine özgü güçsüzlük dağılımı vardır; bu dağılımlara rastlandığında öncelikle o hastalıkların varlığı düşünülmelidir.
Birçoğu kalıtımsal olan kas hastalıklarında güçsüzlük yıllar, hatta on-yıllar içinde gelişir, hastalık kronik gidişlidir. Edinsel bazı kas hastalıklarında hasta birkaç hafta veya ay içinde ciddi fonksiyon kaybına ve sakatlık durumuna gelebilir. Bazı durumlarda güçsüzlük hastada akut ve epizodik olarak yerleşir ve tekrarlar.
Omurilikte ön boynuz hücrelerinin anormalliği sonucu kasları çalıştıran emir (impuls) omurilikten sinirlere, kaslara ulaşamaz ve kaslar zayıflar ve erime (atrofi) meydana gelir. Genetik geçişli bu hastalık, yeni doğmuş bebekte belirtiler verebileceği gibi yetişkinlerde de ortaya çıkabilir. Bulgular bebeklikte genellikle kas zayıflığı, kaslarda gevşeklik, nefes alıp vermede güçlük ve hareketlerde yetersizlik şeklinde, çocuk ve yetişkinlerde ise kas zayıflığı, eklem hareketlerinde kısıtlanmalar, ayakta durmada güçlük ve yürüyememe şeklindedir.
Omurilikten kaslara emir iletiminde, sinirlerdeki anormallik sonucu diz bölgesi ve altındaki kaslarda (bacak-ayak çevresi) ve ellerde başlayan zayıflık ve yetersizlikle karekterizedir. Yirmili yaşlara kadar görülen genetik geçişli bu hastalıkların, bazı tiplerinde ellerde ve ayaklarda duyu (his) bozukluğu görülebilir. Bulgular genellikle zayıflık, yorgunluk, ayakta şekil bozuklukları, yürümede güçlük, ellerde şekil bozuklukları ve zayıflıklar şeklindedir.
Diğer bir grup hastalıkta el ve ayaklarda duyu (his) azalması/kaybı olabilir. Özellikle çocukların ayaklarının kontrol edilmesi, sıcak ve soğuktan korunması, dar ayakkabı ya da küçülmüş cihazları kullanmaktan kaçınılması önemlidir.
Sinir-Kas Kavşağını Tutan Hastalıklar
Omurilikten kaslara emir iletiminde, sinir-kas birleşimindeki anormallik sonucu meydana gelen bir hastalık türüdür. Bazı kasları ya da tüm kasları içine alan zayıflık ve yorgunlukla karekterizedir. Genellikle 0-40 yaş arasında görülmekte ve göz kaslarında şikâyetler, gün içerisinde/sonunda yorgunluk belirgin olabilmekte ancak istirahatle geçen zayıflık görülmektedir.
Kas Hastaları aşırı yorulmamalı, günlük yaşamda ve egzersizler sırasında düzenli dinlenme araları verilmelidir.
Kasları Tutan Hastalıklar
Kaslardaki anormallik sonucu, hafif belirtiler veren tipleri yanı sıra, şiddetli özüre kadar yol açan ve yaşam süresini azaltabilen çeşitleri de vardır. Genellikle yirmili yaşlara kadar ortaya çıkan bu grupta, kas zayıflığı, eklemlerde ve duruşta (özellikle omurgada) bozukluklar, hareketlerde güçlük, çabuk yorulma, solunum sistemine bağlı yetersizlikler, yürüme ve merdiven çıkmada güçlük şeklinde görülmektedir.
Düzenli olarak hastanelerdeki pediatrik nöroloji-nöroloji, ortopedi, göğüs hastalıkları, fizyoterapi, beslenme gibi farklı bölümlerde kontrollerin yaptırılması çok önemlidir; bu şekilde hastalıklara rağmen daha iyi bir yaşam kalitesine ulaşılabilir.
Kas Hastalıkları Nasıl Oluşur?
İnsan vücudu milyonlarca hücreden oluşur. Sadece mikroskopla görebilecek küçüklükte olan bu hücreler bir araya gelerek dokuları, dokular organları, organlar sistemleri, sistemler de vücudu meydana getirirler. Her hücrenin içinde çekirdek adı verilen, hücreyi kontrol eden ve yöneten bir yapı bulunur. Bu yapının içerisinde saç renginden boy uzunluğuna, kan grubundan cinsiyete kadar pek çok bilgiyi barındıran kromozomlar vardır. Her insanda 23 çift kromozom bulunur. Bu kromozomların yarısı anneden yarısı babadan gelir ve bu kromozomların iki tanesi cinsiyeti belirler.
Kromozomlar DNA adı verilen kimyasal moleküllerden oluşurlar. DNA zinciri üzerinde pek çok gen dizilmiştir. Kalıtımsal her karakter ve fonksiyon için bir çift gen bulunur. Bu genler, protein adı verilen insan hücrelerinin temel yapı taşlarına ait genetik şifreleri ve bilgileri taşırlar. Farklı genler farklı bilgilerden sorumludurlar. Örneğin; göz rengi, boy uzunluğu, kan grubu ile ilgili bilgiler birbirinden farklı genlerin taşıdığı şifreli kodların içinde saklanır. Bazen genin üzerinde bulunan bu şifreler silinir ya da bozulur. Gen görevini yerine getiremez. Oluşan bu bozukluklar çocuklara geçebilir ve hastalıklara neden olabilir.
Kas hastalıkları genetik yolla geçen bir grup hastalıktır. Anne, baba ya da her ikisinde bulunan ve hastalık taşıyan genlerin çocuklara aktarılmasıyla pek çok hastalık meydana gelebilir. Aynı ailede birden fazla kişi hastalıklı genleri taşıyor olabilir.
Sağlık Bilimleri insanlarına göre Türkiye’de akraba evliliklerinin yaygınlığı kas hastalıklarının görülme sıklığını arttıran en önemli faktördür.
Bazen ailesinde hastalık olmayan kişilerin çocuklarında da kas hastalığı görülebilir. Bu durum gen yapısında meydana gelen ve hastalıklara yol açabilecek değişiklikler (genlerde kendiliğinden olan mutasyonlar) sonucunda oluşur. Bu genetik bozukluklar, üç yolla çocuklara aktarılabilir.
İlk Belirtiler Nelerdir?
• Başını tutamama, geç yürüme, yürüyememe gibi motor gelişimde gerilik;
• Kaslarda gevşeklik; Eklemlerde artmış ya da azalmış hareket;
• Yerden kalkmada ve merdiven inip çıkmada zorluk;
• Sık düşme; Çabuk yorulma, Uzuvlarda (kol ve bacaklar) ve omurgada şekil bozuklukları
• Parmak uçlarında ya da paytak yürüme gibi yürüyüş bozuklukları, koşmada yetersizlik veya koşamama;
Hastalığın Başlıca Etkileri Nelerdir?
İskelet kaslarındaki ilerleyici zayıflık klinik pek çok problemin temelini oluşturur. Kalıtımsal özellik taşıyan ve çoğunlukla ilerleyici olan bu hastalıkların çeşitlerine göre kas zayıflığının dağılımı ve şiddeti farklılık gösterebilir. Örneğin; bazı durumlarda ilk olarak kalça ve omuz çevresindeki kaslar etkilenirken, bazı durumlarda yüz, ayaklar ve boynun ön tarafındaki kaslar tutulur.
Kas zayıflığının neden olduğu en büyük problem kişinin aktivite ve fonksiyonlarını yerine getirme yeteneğindeki kayıplardır. Özellikle kalça çevresindeki kasların ilerleyici zayıflığı yerden kalkma, yürüme ve merdiven inip çıkma gibi pek çok fonksiyonel aktivitede yetersizlik geliştirerek, kişinin yaşam kalitesini ve bağımsızlık düzeyini olumsuz yönde etkilemektedir.
İlerleyici ve yaygın kas zayıflığı sonucunda vücut düzgünlüğü bozulabilir. Özellikle eklem çevresindeki kaslarda oluşan kuvvet dengesizliği nedeniyle bazı kaslarda kısalma ve buna bağlı olarak sıklıkla ayak bileği, diz ve kalça eklem hareketlerinde kısıtlanmalar meydana gelebilir.
Gövde kaslarındaki zayıflığın artması, çocuğun desteksiz olarak bir tarafa yığılıp oturması nedeniyle omurgada skolyoz adı verilen eğrilikler oluşabilir. Yürüme yeteneğini kaybeden hastaların uzun süre aynı pozisyonda kalmasına bağlı olarak bu kısıtlanmalar ve omurgadaki eğrilik hızla ilerler. Eklemlerde genelde bükülme tarzında kalıcı şekil bozuklukları oluşabilir.
Kas Hastalıkların çoğunda kollar bacaklara göre daha az ya da hastalıkların geç dönemlerinde etkilenir. Hastalar yürüme yeteneğine sahipken de skolyoz adı verilen bu eğrilikler gelişebilir.
Kas zayıflığının başlama yaşı her hastalığa göre farklılık gösterir. Bazı türlerde zayıflık 2-6 yaşları arasında başlarken; bazı türlerde çocuk, yaygın kas zayıflığı ve kalıcı şekil bozuklukları ile dünyaya gelebilir.
Kas hastalıklarının bazı türlerinde şişmanlık önemli bir sorundur. Şişmanlık vücut ağırlığının olması gerektiğinden daha fazla olması hali olarak tanımlanır. Hareketliliğin azalması, yürüme yeteneğinin kaybı ve hatalı beslenme alışkanlıkları nedeniyle şişmanlık gelişebilir. Hasta kilo aldıkça hareket etme yeteneği azalır, solunum problemleri daha da artar.
Kas Hastalıklarında Fizyoterapi-Rehabilitasyon
Günümüzde ileri tetkik yöntemleri sayesinde kas hastalıklarının pek çoğu genetik olarak tanımlanmış böylece tedavileri konusunda umut verici aşamalar kaydedilmiştir Ancak bütün bu ilerlemelere rağmen pek çok farklı çeşidi olan kas hastalıklarını tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yöntemi yoktur. Hastalıkların ilerleyişi ile meydana gelebilecek sorunlarla mücadele etmenin tek yolu fizyoterapirehabilitasyon uygulamalarıdır. Bu uygulamalar ile birlikte bazı hastalıklarda uygun ilaç kullanımları, cihaz ve cerrahi yaklaşımlar da gerekli olabilmektedir.
Kas hastalıklarında fizyoterapi rehabilitasyon yaklaşımlarının amacı çocuğun ve ailesinin yaşam kalitesini yükseltmektir. Buna yönelik olarak yapılan uygulamalar; Kas kuvvetinin korunması veya kuvvet kaybını geciktirmek, kaslarda meydana gelebilecek kısalıkları ve eklemlerdeki bozulmaları önlemek, solunum sorunlarını önlemek, yürüme aktivitesini mümkün olduğu kadar uzun süre devam ettirmek, aileyi eğitmek, hastalığın farklı dönemlerinde eklemi desteklemek, korumak, fonksiyonu artırmak amacıyla uygun araç-gereç ve cihazlardan yararlanmak, fonksiyonel kapasiteyi artırmak.
Fizyoterapi rehabilitasyon uygulamalarının başarılı olabilmesi için öncelikle bir fizyoterapist hastayı ayrıntılı bir şekilde değerlendirmeli, hastanın fonksiyonel kapasitesini, sorunlarını ve ihtiyaçlarını belirlemeli ve buna yönelik tedavi programını planlamalıdır.