Fransızca’da yakın kıyılarda, özellikle de bir ülkenin kendi limanları arasında yapılan ticari denizcilik anlamında kullanılan Fransızca kökenli bir sözcük olan Kabotaj, bir devletin kendi limanlarına deniz ticareti konusunda tanıdığı ayrıcalıktır. Bu ayrıcalıktan yalnızca o ülke yurttaşlarının yararlanması, millî ekonomiye önemli bir katkı sağlayacağından, devletler yabancı bandıralı gemilere kabotaj yasağı koyma yoluna gitmişlerdir. Bazı uluslararası sözleşmelerde de kabotaj yasağı koyma yetkisine ilişkin hükümler yer almaktadır.
Türkiye’de Kabotaj
Türkiye’de, 20 Nisan 1926 tarihinde kabul edilen Kabotaj Kanunu, 1 Temmuz 1926’da yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun, “Türkiye Limanları ve sahilleri arasında yük ve yolcu taşınması ile kılavuzluk ve römorkaj hizmetleri, Türk Vatandaşları ve Türk Bayrağı taşıyan gemilerce yapılır” hükmünü getirerek daha önceden yabancılara açık olan bu faaliyetler, yasanın yürürlük tarihinden itibaren sadece Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının yapabileceği bir faaliyet alanı haline getirilmiştir.
Yasanın yürürlüğe girdiği 1 Temmuz günü, ülkemizde her yıl “Denizcilik ve Kabotaj Bayramı” olarak kutlanmaktadır.
Kabotaj Yasası ile Türk denizciliğinin gelişmesi, kapitülasyonlardan kurtulma ve milli değerleri koruma amaçlanmıştır. Daha önceden kapitülasyonlarla yabancılara verilen haklar böylelikle denizde kendi vatandaşlarımız adına geri alınmıştır. Ancak Kabotaj Kanunu ile kazandığımız avantajı, denizcilik sektörümüzün her alanında layıkıyla kullandığımızı söylemek mümkün değildir. Gerek yük taşımacılığında, gerekse yolcu taşımacılığında denizyollarını gerektiği gibi kullanamadık. Halbuki 8333 km’lik sahil şeridi ve üç yanının denizlerle çevrili olması açısından ülkemiz, en ucuz ve en çevre dostu taşımacılık türü olan deniz taşımacılığını geliştirmek için her türlü avantaja sahiptir.
Türkiye Denizcilik İşletmeleri Anonim Şirketi’nin ilk adı, 1843 yılında kurulan Fevaidi Osmaniye idi. Sultan Abdülaziz’in tahta geçtiği 1870 yılına kadar yük ve yolcu taşıma faaliyetini sürdüren kurumun adı bu tarihte “İdare-i Aziziye” olarak değiştirildi. Önceleri sadece, Kadıköy ve Adalar’a sefer yapan gemiler, 1879 yılından itibaren Galata-Haydarpaşa, Beşiktaş-Üsküdar-Haydarpaşa arasında da çalışmaya başladı ve Kurumun adı 1878 yılında “İdare-i Mahsusa” olarak değiştirildi.
Bir İngiliz şirketine devredilen İdare-i Mahsusa’nın unvanı 1910’da Osmanlı Seyri Sefain İdaresi oldu: ardından 1923 yılında 597 sayılı kanunla Türkiye Seyri Sefain İdaresi’ne dönüştürüldü. Cumhuriyet’in ardından, Osmanlı Devleti’nin yabancılara tanıdığı imtiyazlar, 1 Temmuz 1926 tarihinden itibaren Kabotaj Kanunu ile ortadan kaldırıldığı için 1 Temmuz, Türk denizciliğinde Kabotaj Bayramı olarak kutlanmaya başlandı.
Kabotaj, elbette ki bir haktır. Ve bu hakta ülkemiz için amaçlanan, Türk denizciliğinin gelişmesidir. Daha önceden kapitülasyonlarla yabancılara verilen haklar böylelikle denizde kendi vatandaşlarımız adına geri alınmaktadır.
Ancak ne var ki, bugün Kabotaj Hakkını “Kurtuluş Savaşının denizlerdeki zaferi” olarak tanımlayanlar olduğu gibi, bu bayramı “bayram değil, sabotaj” günü ilan edip 1 Temmuz tarihinde denize siyah çelenk bırakan vatandaşlarımız da bulunmaktadır.
Bize göre doğrusu, birinci düşünce yani egemenlik hakkının denizlerimizdeki göstergesi olarak bu hakkın Türk Vatandaşlarına verilmesinin gerçekten önemli bir kazanım olduğu, egemenliğimizin denizlerimizdeki tescili olarak kabotaj hakkını gören anlayıştır.
Ancak, Kabotaj Kanunu ile elde ettiğimiz hakkı ve avantajı, denizcilik sektörümüzün her alanında layıkıyla kullandığımızı da söylenemez. Kuşkusuz ki, 1926’da Kanunun çıkmasından bu yana çok önemli gelişmeler kaydedilmiştir ama geldiğimiz nokta ile çok fazla övünebilmek de mümkün değildir. Ülke olarak, gerek yük taşımacılığında, gerekse yolcu taşımacılığında denizyollarını gerektiği gibi kullanamadık.
Bugün kabotaj hakkının hem yolcu hem de yük taşımacılığı açısından sadece adı kaldı, kendisi yok. Kabotaj Kanunu ile kendi insanımıza tanınan hakkı yeterince kullanamıyoruz ve geliştiremiyoruz. Öyle ki bu hak için atılan son adım ÖTV’siz yakıt temini oldu.
Bu temennilerle bütün denizcilerimizin, 1 Temmuz KABOTAJ VE DENİZCİLİK BAYRAMINI kutlar, denizciliğimizin istenen ve beklenen noktaya gelmesini dileriz.