Ayın Yorumu

Ayın Yorumu

  • Şubat 1, 2026
  • 0

ABD ile İran arasındaki gerilim, yaklaşık yarım yüzyıla yayılan siyasi, ideolojik ve stratejik rekabetin sonucudur. 1979 İran Devrimi’nden sonra kopan diplomatik ilişkiler, nükleer program, bölgesel güç mücadelesi ve

Ayın Yorumu

ABD ile İran arasındaki gerilim, yaklaşık yarım yüzyıla yayılan siyasi, ideolojik ve stratejik rekabetin sonucudur. 1979 İran Devrimi’nden sonra kopan diplomatik ilişkiler, nükleer program, bölgesel güç mücadelesi ve yaptırımlar nedeniyle sürekli kriz üretmiştir. 2026 yılı itibarıyla ilişkiler yeniden kritik bir döneme girmiştir. ABD, İran’ın nükleer programının askeri amaçlara kayabileceğini savunurken; İran programın enerji ve bilimsel amaçlı olduğunu belirtmektedir. Bu tartışma, yıllardır yaptırımlar ve diplomatik krizlere yol açmaktadır.

ABD ile İran arasındaki gerilim, sadece iki devlet arasındaki klasik bir dış politika anlaşmazlığı değil; aynı zamanda küresel güç dengeleri, enerji politikaları ve bölgesel güvenlik mimarisini etkileyen çok katmanlı bir rekabet alanıdır. Bugün gelinen noktada dikkat çeken en önemli unsur, aynı anda hem diplomasi hem de askeri caydırıcılığın yürütülmesidir. Örneğin 2026 başında iki ülke Umman’da nükleer görüşmelere hazırlanırken, sahada askeri hareketlilik ve sert siyasi açıklamalar devam etmektedir. Bu durum, tarafların aslında “çatışmak istemeyen ama geri adım da atmayan” bir strateji izlediğini düşündürüyor. Görüşmelerde ABD, nükleer program yanında füze kapasitesini de masaya koymak isterken; İran sadece nükleer dosyayı konuşmakta ısrar ediyor.

Aynı dönemde ABD’nin bölgede askeri varlığını artırması ve İran’ın füze kapasitesini kırmızı çizgi olarak tanımlaması, yanlış hesaplama riskini yükseltiyor. Uluslararası ilişkiler teorisi açısından ABD–İran gerilimi, hegemonik güç ile bölgesel revizyonist aktör arasındaki uzun süreli rekabet örneği olarak incelenebilir. Realist perspektife göre ABD, Orta Doğu’daki güç dengesi ve enerji güvenliğini korumaya çalışırken; İran, rejim güvenliği ve bölgesel nüfuzunu maksimize etmeye çalışmaktadır. Yeni akademik çalışmalar, İran’ın Batı ile çatışmasının sadece dönemsel yaptırım döngüsü değil, kurumsallaşmış bir “çatışma rejimi” yarattığını savunmaktadır. Bu yaklaşım, uzun vadede ekonomik büyüme, yatırım ve kurumsal kalite üzerinde kalıcı negatif etkiler üretildiğini göstermektedir.

2026 yılı itibarıyla ABD–İran gerilimi, askeri, ekonomik ve diplomatik boyutların iç içe geçtiği çok katmanlı bir rekabet alanına dönüşmüştür. Son dönemde karşılıklı tehditlerin artması, yeni yaptırımlar ve askeri gerilimler bu sürecin sürdüğünü göstermektedir. Örneğin ABD ile İran’ın tehditler sonrası Umman’da görüşmeye hazırlanması, krizin tamamen kontrol dışına çıkmadığını ancak diplomasi–gerilim dengesinin kırılgan olduğunu ortaya koymaktadır. 2025’te ABD ve İsrail’in İran’daki bazı nükleer tesislere saldırması ve İran’ın misilleme füze saldırıları, mevcut gerilimin askeri boyutunun ne kadar ileri gidebildiğini göstermiştir.

Bu durum Türkiye’nin “kriz yönetici bölgesel güç” rolünü güçlendirmektedir. Analizlere göre 2026 başında ABD–İran ilişkileri son yılların en gergin dönemlerinden birine girmiştir; bu da Türkiye’nin denge politikasını daha kritik hale getirmiştir. Türkiye, ABD–İran gerilimini tamamen çözebilecek bir aktör olmasa da, krizin tırmanmasını önleyen “ara dengeleyici güç” rolünü sürdürebilecek kapasiteye sahiptir.

Sonuç olarak kalıcı barış ancak müzakere, karşılıklı saygı ve ortak güvenlik anlayışıyla mümkün olacaktır.

Saygılarımla
G. Gül KILIÇASLAN