Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın yarın Özbekistan’a yapacağı ziyaretle iki ülke arasındaki stratejik ortaklık ilişkilerinin en üst düzeye ulaşması bekleniyor.
Bağımsızlığını 31 Ağustos 1991’de ilan eden Özbekistan ile kendisini 16 Aralık 1991’de ilk tanıyan ülke olan Türkiye arasında 4 Mart 1992’de diplomatik ilişkiler tesis edildi. 4 Mart’ta TürkiyeÖzbekistan diplomatik ilişkilerinin tesisinin 30. yılı kutlandı.
Türkiye’nin Taşkent’teki diplomatik temsilciliği Nisan 1992’de açılırken, Özbekistan’ın Ankara Büyükelçiliği Ocak 1993’te faaliyete başladı. Türkiye’nin, bağımsızlığını ilan eden Özbekistan’ı tanıması sonrası iki ülke arasında çeşitli nedenlerle inişli çıkışlı dönemler yaşandı. Jeostratejik konumu, köklü tarihi, zengin kültürel değerleri, ekonomik potansiyeli, 35 milyonu aşan nüfusu ve Orta Asya’nın tüm ülkeleriyle ortak sınırlarının olması gibi nedenlerle bölgenin kilit ülkelerinden Özbekistan ile Türkiye arasında uzun yıllar durağan olan ilişkilerin seyri, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Kasım 2016’da Semerkant’a yaptığı ziyaretle değişti.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 2016’daki Semerkant ziyaretinde Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ile yaptığı görüşme iki ülke ilişkileri canlandırıldı ve yeni bir dönem başladı. Bunun ardından Mirziyoyev, Ekim 2017’de Cumhurbaşkanı sıfatıyla 21 yıl aradan sonra Türkiye’yi ziyaret eden en üst düzey Özbek yetkili oldu.
İki ülke cumhurbaşkanları arasındaki yakın dostluk ve siyasi iradeyle Özbekistan-Türkiye ilişkileri 2017’de stratejik ortaklık seviyesine çıkartılırken, yıllardır yapılamayan Türkiye-Özbekistan Karma Ekonomik Komisyon toplantıları düzenlendi. İki liderin başkanlığında 2018’de Türkiye-Özbekistan Yüksek Düzeyli Stratejik İş Birliği Konseyi kuruldu. 2020’de de bu Konseyin ilk toplantısı Ankara’da gerçekleştirildi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Taşkent’e yapacağı ziyaret sırasında Özbekistan-Türkiye Yüksek Düzeyli Stratejik İş Birliği Konseyinin ikinci toplantısının düzenlenmesi öngörülüyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın büyük bir heyetle yapacağı ziyareti sırasında imzalanacak ikili anlaşmalarla ülkeler arasındaki stratejik ortaklık ilişkilerinin en üst seviyeye çıkarılması bekleniyor.
2021’de ikili ticaret hacmi 3,6 milyar dolara ulaştı
Türkiye ile Özbekistan arasındaki ticari ilişkilerde de yeni bir dönem başlarken, 2016’da 1 milyar 242 milyon dolar olan ikili ticaret hacmi, 2020 yılında 2 milyar 101 milyon dolara, 2021’de de 3 milyar 645 milyon dolara ulaştı.
Özbekistan’ın en çok dış ticaret yaptığı ilk 5 ülke arasında yer alan Türkiye ile ticaret hacminin diplomatik ilişkilerin tesisinin 30. yılı olan 2022’de 5 milyar dolara ulaşması bekleniyor.
Türkiye, geçen sene yüzde 8,1’lik pay ile Özbekistan’ın 4. ticari ortağı oldu. 2021’de iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2020’ye kıyasla yüzde 70 artarak ilk defa 3,6 milyar dolara ulaştı. Türkiye, 2021’de bir önceki yıla göre Özbekistan ile dış ticaret hacmini 1,5 milyar dolar artırarak Rusya’nın ardından Özbekistan ile dış ticaret hacmini en çok artıran ikinci ülke oldu.
Türkiye’nin Özbekistan’a ihracatı 2021’de 1 milyar 845 milyon dolar, Özbekistan’ın Türkiye’den ithalatı ise 1 milyar 800 milyon dolar olarak gerçekleşti. Türkiye, Özbekistan’a, ağırlıklı olarak makine, elektronik eşya, mobilya ve aydınlatma cihazları, prefabrik yapılar, motorlu kara taşıtları, tekstil, gıda ve tüketim ürünleri ihraç ederken, Özbekistan’dan plastik mamuller, bakır, çinko, pamuk ipliği ithal etti.
Türkiye, 2021’de Özbekistan’da en çok şirket kuran ülke oldu
Türkiye, geçen yıl 407 firmayla Özbekistan’da en çok şirket kuran ülke oldu. Ocak 2022 itibarıyla ülkede faaliyet gösteren Türk sermayeli şirket sayısı 2 bin 123’e ulaştı. Türkiye, Rusya ve Çin’in ardından Özbekistan’da en çok şirket kuran üçüncü ülke oldu.
Türk şirketleri en çok Taşkent, Semerkant ve Fergana bölgelerinde kurulurken, Türk iş adamları Özbekistan’da özellikle tekstil, inşaat, sanayi, sağlık, ticaret ve tarım sektörlerinde faaliyet gösteriyor.
İki ülke arasında haftada 40 tarifeli uçak seferi yapılıyor
Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’in göreve gelmesinin ardından Türk iş insanları tarafından uzun yıllar boyunca defalarca dile getirilen sorunlardan olan vize konusunda olumlu adımlar atıldı. Özbek hükûmeti 2017’de Türk vatandaşlarına 3 günde vize verilmesini öngören kararnameyi imzalarken, Şubat 2018’de de Türk vatandaşlarına 30 günlük vize muafiyeti getirildi. Bunun neticesinde iki ülke vatandaşları arasında karşılıklı ziyaretler artarken, 2016’da 150 bin civarında olan Türkiye’ye giden Özbek vatandaşı sayısı 2021’de 300 bine ulaştı.
5 yıl öncesine kadar iki ülke arasında haftada 5 kez yapılan tarifeli uçak seferleri de son yıllarda önemli ölçüde artış gösterdi. Karşılıklı ilişkilerin gelişmesiyle iki ülke hava yollarının uçtuğu güzergâhların sayısı da arttı ve İstanbul-Taşkent seferlerinin yanı sıra İstanbul ile Özbekistan’ın tarihî Semerkant, Buhara, Ürgenç ve Fergana arasında da uçak seferleri düzenlenmeye başlandı.
Hâlihazırda Özbekistan ile Türkiye arasında haftada 40, günde de 4 tarifeli uçak seferi düzenlenirken, yakın dönemde İstanbul’un yanı sıra Ankara ve Antalya’dan da Özbekistan’ın farklı şehirlerine uçuşların başlaması öngörülüyor.
Bu yıl ikili ticaret hacminin ilk defa 5 milyar dolara ulaşması bekleniyor
Uzmanlar, geçen yıl iki ülke arasındaki karşılıklı ticaret hacminin yüzde 70 arttığına dikkati çekerek bu yıl da ülkeler arasındaki ticaret hacminin en az yüzde 50 artmasını öngörüyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yapacağı ziyaretle iki ülke arasındaki ticaret hacminin diplomatik ilişkilerin tesisinin 30. yılının kutlandığı 2022’de, tarafların daha önce hedeflediği 5 milyar dolara ulaşması bekleniyor.
Türk Konseyinin bu yılki zirvesi Özbekistan’da yapılacak
Merhum Cumhurbaşkanı İslam Kerimov döneminde, 2000’de yapılan Türkçe Konuşan Devletler Devlet Başkanları Zirvesine cumhurbaşkanı düzeyinde, 2001’de düzenlenen Zirve’ye ise meclis başkanı düzeyinde katılım sağlayan Özbekistan, Mirziyoyev’in cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından Türk Konseyine yeniden ilgi gösterdi ve 17 yıllık aranın ardından 2018’de Bişkek’te yapılan Türk Dili Konuşan Ülkeler İş Birliği Konseyi toplantısına katıldı. Özbekistan 2019’de da Türk Konseyine resmen üye oldu. Türk Devletleri Teşkilatının yeniden yapılandırılmasının ardından teşkilatın bu yılki zirvesinin 11 Kasım’da Özbekistan’da düzenlenmesi planlanıyor.
Türk tarihinde birçok devletin kurulduğu Özbekistan coğrafyası zengin kaynaklara sahiptir. Farklı Türk boylarının yönetimiyle harmanlanan coğrafya İslam medeniyetinin de tarihi kültür başkentlerini barındırmaktadır. On dokuzuncu yüzyılın başlarında Ruslar bölgeye inmiş ve Sovyetler Birliği’nin kurulmasıyla da bugünkü sınırlar belirlenmiştir. Etnik kimlik, tarih ve din ayrımı gözetilmeden yapılan taksim günümüzde birçok problemin kökenini oluşturmaktadır. Rusya, Çin ve Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) bölge üzerindeki rekabeti de mevcut problemlere yenilerini eklemektedir. Bölgesel kalkınmanın temel kaynağı olan diyalog, istikrar ve güvenliği negatif olarak etkileyen tarihsel sorunlar ve rekabet Özbekistan için de engel teşkil etmektedir.
Ülkenin potansiyeli göz önüne alındığında 33 milyonun üzerindeki nüfusun istenilen düzeyde refah seviyesine sahip olmadığı anlaşılmaktadır. Günümüzde başlatılan reformlar ise ülkenin ekonomik kalkınmasını hızlandırmayı hedeflemektedir. Siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel alanda başlayan reformlar ülkenin dışarıya açılmasıyla perçinlenirken Türkiye ise Özbekistan reformlarına katkı sunabilecek önemli bir ortak olarak öne çıkmaktadır. İki kadim aktör arasındaki tecrübe paylaşımı ve iş birliği siyasi, ekonomik ve toplumsal diyalog ortamına büyük yarar getirebilir. Türkiye son yetmiş yıllık süreçte birçok reformu hayata geçirmiştir. Bu reformlar eksileri ve artılarıyla ülkenin dış dünya ile entegrasyonuna ve ekonomik gelişmesine katkı sağlamıştır. Özellikle 1980’lerde hayata geçirilen dışa açılım reformları Türkiye’yi ihracat odaklı büyümeye adapte etmiştir. Özbekistan da Türkiye’nin tecrübe ettiği kırk yıllık ekonomik dönüşüm sürecine yeni başlamaktadır. Türk devletleriyle iş birliğini farklı alanlarda geliştiren Türkiye, Özbekistan ile de aynı fırsatı yakalamıştır. Mevcut fırsatın her açıdan değerlendirilmesi hem Türkiye’nin hem de Özbekistan’ın yararına olacaktır. Bu nedenle eldeki çalışmada Ankara-Taşkent ilişkileri reformları içerecek şekilde analiz edilmekte ve oluşan fırsatlar taraflar açısından incelenmektedir. Ayrıca Özbekistan reformları, ikili ticaret ve Türkiye ile ilişkiler de analiz edilmektedir.
ÖZBEKİSTAN’DA BAĞIMSIZLIK SÜRECİ VE SİYASİ KONJONKTÜR
Buhara, Özbek ve Selçuklu devletlerinin toprakları üzerine kurulu olan Özbekistan, Sovyetler Birliği mirası üzerinde kurumsallaşmıştır. Özbek coğrafyası bereketli tarım topraklarına sahiptir. Dünyanın en büyük pamuk üreticileri arasında yer alan Özbekistan doğal kaynaklar açısındanda zengindir. 1991’de Sovyetler’in dağılmasına kadar merkezi üretim modeliyle ekonomisi kontrol edilen Özbekistan, bağımsızlık sonrası krizlere maruz kalmıştır. Krizlerin nedenleri arasında liberal piyasa sistemine adaptasyon, otorite kontrolü ve kamu kurumlarının değişime uyum zorluğu yer almaktadır. Bağımsızlığın ardından kamu otoritesinin sağlanmasına önem veren Özbek yöneticiler Rusya, Kazakistan ve Ukrayna örneklerine kıyasla ekonomik yapıyı dış dünyaya fazla açmamıştır. Kamunun üretim tesislerinin büyük çoğunluğunu kontrol etmesi ve uluslararası finans sistemiyle entegrasyonun sağlanamaması Özbekistan’ın ekonomik gelişmesine negatif yansımıştır. Bölge ülkeleriyle ilişkilerin bağımsızlık sonrası kötüleşmesi, dış ticaretin sınırlı konumu ve izolasyon Özbekistan’ı küresel ve bölgesel gelişmelerin uzağında tutmuştur.
Bölgede ülke sınırlarının Sovyetler tarafından dil ve etnik köken ayrımına dikkat edilmeden çizilmesi aktörler arasındaki gerginliğin temel sebebidir. Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan sınırlarının kesiştiği noktada bulunan Fergana Vadisi anlaşmazlıkların temelinde yer almaktadır. Bölgenin en verimli ve nüfuslu sahası olan vadi üç ülkenin tarımsal üretimi için vazgeçilmezdir. Oluşan sorunlar nedeniyle sınır kapılarını tek taraflı olarak kapatan Özbekistan bölgeye mayın döşemiştir. Denizlere çıkışı olmayan ve ticaretini daha çok Kazakistan üzerinden gerçekleştiren Özbekistan potansiyelini günümüze kadar değerlendirememiş ve komşu ülkelerle ilişkileri sınırlı kalmıştır.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev ile telefonda görüştü
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ile telefonda görüştü.
Görüşmede, TürkiyeÖzbekistan ilişkileri ele alındı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, görüşmede, Togg aracını teslim alan Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’e hayırlı olsun temennisinde bulundu.
Türk dünyası olarak bütünlük içerisinde, hep birlikte çok daha ileri noktalara ulaşacaklarına inandığını belirten Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye-Özbekistan arasındaki güçlü iş birliğinin bu anlayışın temel sütunlarından biri olduğunu ifade etti.
Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev ise Togg hediyesi için Cumhurbaşkanı Erdoğan’a teşekkür etti.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın liderliğinde Türkiye’nin her alanda olduğu gibi sanayi alanında da sergilediği atılımın çok değerli olduğunu belirten Mirziyoyev, Togg’un Türkiye ile Türk dünyasının başarısı olarak kayıtlara geçeceğini vurguladı.