Dünya Gündem Politika

IRAK BAŞBAKANININ Ankara Ziyareti

  • Şubat 1, 2021
  • 0

Irak Başbakanı Mustafa el-Kazımi, üst düzey bir heyetle 17 Aralık 2020’de Türkiye-Irak ilişkilerini güçlendirmek ve iki ülkeyi ilgilendiren sorunları görüşmek üzere Ankara’yı ziyaret etti. Ziyarette iki ülke arasında

IRAK BAŞBAKANININ Ankara Ziyareti

Irak Başbakanı Mustafa el-Kazımi, üst düzey bir heyetle 17 Aralık 2020’de Türkiye-Irak ilişkilerini güçlendirmek ve iki ülkeyi ilgilendiren sorunları görüşmek üzere Ankara’yı ziyaret etti. Ziyarette iki ülke arasında çok sayıda önemli konu ele alındı. Ele alınan konular arasında en önemlileri su meselesi, ekonomik iş birliğinin arttırılması ve PKK terör örgütüne karşı mücadelede iş birliği oldu. Karşılıklı ticaret, çifte vergilendirmenin ortadan kaldırılması, Irak’taki Türk yatırımları, keza İbrahim Halil Sınır Kapısı’nın yanı sıra Ovaköy Sınır Kapısı’nın da açılması masaya yatırıldı. Ayrıca, Irak’taki mevcut durum nedeniyle postpaid sistemiyle Irak’taki altyapı projelerine yatırım ve Türk firmalarının ortaklığı konusu da tartışıldı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 14 Ekim 2020 daveti üzerine gerçekleştirilen bu ziyaret, koronavirüs (Covid-19) salgınına karşı aşıların geliştirildiği ve dünya ticaretinin tekrar canlanmaya hazırlandığı bir dönemde gerçekleşmesi dolayısıyla iki ülke için ilişkilerin geleceğinin belirlenmesi açısından kritik bir ziyaret olarak değerlendirilmiştir. Kazımi’nin ziyaretiyle güvenlik, ekonomi, yatırım, enerji, su, iki ülkenin demiryoluyla birbirine bağlanması, vize, dondurulmuş mal varlıkları ve yeni sınır kapısı olmak üzere dokuz meselenin görüşüldüğü belirtilmektedir.

Bu meselelerin yanı sıra Irak’taki Türkmen varlığı ve Türkmenlerin Irak hükûmetinde temsil edilmesi, Türkiye ve Irak arasındaki önemli meselelerden biri olarak kendini göstermiştir. Irak’ın genelinde üçüncü asli unsur olmalarına rağmen Türkmenler, Irak siyasetindeki nüfus oranlarının kendilerine sağlaması gereken siyasi haklarını elde edememiştir. Irak’ın ana unsuru olan Türkmenler yaşadıkları coğrafya gereği, ülkenin farklı dönemlerinde Arap-Kürt ve Sünni-Şii çatışmasının hafifletilmesinde önemli rol üstlenmiştir.

Irak halkı arasında barışın sağlanmasındaki rollerinin yanı sıra ülkedeki çeşitliliğin ve demokratik değerlerin korunması açısından merkezî, bölgesel ve yerel hükûmetlerde ortak yönetim anlayışının uygulanması için sarf ettikleri çaba, ülkede demokrasinin yol alması açısından oldukça önemlidir. Türkmenlerin, ülkenin birliği ve halk arasında çeşitliliğin zenginleştirilmesi bağlamında önemli bir rol üstlenmelerine rağmen modern Irak döneminde yönetim dışı kaldıklarını söylemek yanlış olmayacaktır. 2003 yılından sonra Şii, Sünni ve Kürt denklemi üzerine inşa edilen Irak siyasetinde Türkmenlerin hükûmetteki temsili ya gerektiği gibi sağlanmamış ya da hiçbir şekilde gerçekleşmemiştir.

2005-2014 yılları arasında Türkmenlerin Irak hükûmetlerindeki temsilleri bir ila üç bakanla sağlanmış olsa da bu bakanlıklar Şii veya Sünniler adına verilen Türkmen bakanlıklar şeklinde olmuştur. 2014 yılında kurulan Haydar el-İbadi hükûmeti ve 2018-2019 yıllarında Adil Abdulmehdi hükûmeti kabinelerinde Türkmenlerin temsili hiç sağlanamamıştır. 6 Mayıs 2020 tarihinde kurulan Mustafa el-Kazımi hükûmetinde Türkmenlerin temsilinin sağlanması için Irak Parlamentosu, 7 Haziran 2020 tarihinde Kazımi’ye devlet bakanlığı teşkil etme yetkisi vermiştir.

Türkmenlerin gösterdiği ve parlamentoya sunulan bakan adayı Hasan Özmen vefat etmiş ve yerine Irak Türkmen Cephesi Yürütme Kurulu Sekreteri Murat Gedik aday gösterilmiştir. Ancak Murat Gedik de trafik kazası sonucu hayatını kaybetmiştir. Hasan Özmen sonrası, Murat Gedik’le birlikte iki adaydan biri olan Hiyam Nimet Köprülü’nün ismi sürpriz bir biçimde Kazımi’nin Ankara ziyaretinden sadece iki gün önce parlamentoya gönderilmiş ve parlamentodan bakan olarak onay almıştır.

Bu onayın ardından Kazımi’nin ziyareti daha önce açıklanmış olmasına rağmen Türkmen Bakan Hiyam Nimet Köprülü, Irak Türkmen Cephesi Başkanı ve Kerkük Milletvekili Erşat Salihi ile birlikte Kazımi’nin Türkiye’yi ziyaret eden heyetinde yer almıştır. Kazımi’nin Türkiye ziyareti öncesinde attığı bu adım ve Türkmen yetkililerin ziyarete dâhil edilmesi, Kazımi hükûmetinin Türkiye ile ilişkilerin güçlendirilmesi ve iki ülke arasındaki sorunların çözülmesi için mesaj olarak değerlendirilebilir. Bu şekilde Kazımi’nin, Türkiye’nin Irak politikasının öncelikleri arasında yer alan Türkmenler üzerinden Türkiye’nin Irak’a dair önceliklerini dikkate aldığını göstermeye çalıştığını söylemek mümkündür.

Nitekim Kazımi’nin ziyaretinden iki gün önce Türkmen Bakan’ın Irak Parlamentosunda güvenoyu almasının tesadüf olduğunu söylemek zordur. Yine, IKBY Bakanı Aydın Maruf’un devlet bakanı olarak atanmasında Mevlut Çavuşoğlu’nun Nisan 2019’daki Irak’ın Bağdat, Basra ve Erbil ziyareti etkili olmuştur. Çavuşoğlu’nun, Irak Parlamentosundaki Türkmen Grubu’na ve Irak Türkmen Cephesi Erbil İl Başkanlığına yaptığı ziyaretler, Türkicü asli unsur olarak muamele görmeleri gerektiği yönünde Türkiye desteğinin devam ettiğini ve öncelediğini göstermektedir. Hatta Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Irak halkını tanımlarken sözlerine önce “Türkmenlerle” başlayarak daha sonra Irak’ta yaşayan diğer gruplara değinmesinin de Kazımi’ye verilen ince bir mesaj olduğu ve böylece Türkmenlerin Türkiye için öneminin bir kez daha vurgulandığı değerlendirilmektedir. Leyici siyaset izlemeye çalıştığını söylemek yanlış olmayacaktır.

Kazımi ziyareti Türkmenler açısından değerlendirildiğinde bir diğer önemli mesele Salihi’nin işaret ettiği Ovaköy Sınır Kapısı ve Irak Ulaştırma Bakanı Nasır Bender’in açıklamış olduğu Türkiye’den Basra’ya ulaşacak demiryolu projesidir. Nitekim Türkmenlerin yoğun olarak yaşadığı Telafer’de, ticaretin geliştirilmesi ve bu bölgelerde kalkınmanın gerçekleşmesi açısından kritik önemeye Cumhuriyeti’nin Irak Türkmenlerinin siyasi haklarını elde etmeleri için gösterdiği çaba açısından önemli mesajlar içermiştir.

17 Aralık 2020’de Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Mustafa el-Kazımi’nin düzenlediği basın toplantısında Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Mezhebî veya etnik, hiçbir ayrım yapmadan Türkmeni, Kürdü, Arabı, Şiisi ve Sünnisi ile Irak halkının tamamını öz kardeşimiz olarak görüyoruz. Irak hükûmetinin de kapsayıcı ve kuşatıcı politikalarla tüm Irak halkının huzurunu temin edeceğine inanıyoruz. Başbakan Kazımi’nin uzun bir sürenin ardından Irak kabinesinde tekrar bir Türkmen bakana yer vermesi, bu inancımızı pekiştirmiştir. Sayın Başbakan’ı milletimiz ve Irak Türkmenleri için oldukça anlamlı bu kararından dolayı bir kez daha tebrik ediyorum” açıklaması Irak Türkmenlerinin Irak’taki siyasi haklarını elde etmeleri ve Irak yönetiminde üçün-

Salihi’nin, Kazımi ziyaretinin ilk gününde sosyal medya üzerinden “Irak Türkmenleri, Türkiye ile Irak arasındaki bağı güçlü tutmak için sürekli çabalayacaktır. Bugünkü Türkiye ziyaretimizde de bu bağı güçlendirmek için çalıştık. Ovaköy Sınır Kapısı, ticari anlaşmalar, vizelerin kaldırılması gibi önemli konular bugün tartışıldı” açıklamasından hareketle Türkiye ile Irak arasındaki ilişkilerde, Türkmenlerin her iki ülke için güven kaynağı olduğunu ve ilişkilerin geliştirilmesinde kolaylaştırıcı rol oynayabileceğini göstermektedir. Türkiye, Irak Türkmenlerini göz ardı ederek Irak’a yönelik siyaset geliştirmediği gibi Irak hükûmeti de Türkmenleri dışlayarak Türkiye gibi önemli bir ülkeyle sorunlu ilişkiler kurmak istemediğini göstermektedir.

Salihi’nin açıklamasından anlaşıldığı üzere Türkmenlerin, Türkiye ile Irak arasındaki ilişkilerde her iki ülkenin dış politikasında denge haiz olan Telafer’in kuzeyinde kalan Ovaköy Sınır Kapısı’nın açılması yönünde görüşmelerin yapıldığı belirtilmiştir. Irak’ı, Türkiye ile Basra Körfezi ülkelerine bağlayan ticari bir köprü hâline getiren ve Körfez ile Türkiye’yi birbirine bağlayan Ovaköy Sınır Kapısı kilit bir önemi haizdir. Sınır kapısının açılması Ovaköy’ü, Telafer ve Musul’un ticaret yolu üzerinde uğrak noktalarından biri hâline getirebilir, bölgenin kalkınmasına katkı sağlayabilir ve terör örgütü IŞİD’den kaçan ancak işsizlik nedeniyle geri dönmek isteyenlerin geri dönüşünün önünü açabilir. Ayrıca terör örgütü PKK’nın bölge halkının zayıf ekonomik durumunu değerlendirerek eleman temin etme sebebi olan işsizlik sorununa bir çözüm getirebilir.

Diğer taraftan 2014-2020 yılları arasında Irak merkezî hükûmetinde temsil edilmeyen Türkmenlerin, Kazımi’nin Türkiye ziyareti öncesi Hiyam Nimet Köprülü’nün atanması ile gelecek Irak merkezî hükûmetinde cumhurbaşkanı yardımcılığı, başbakan yardımcılığı ve nitelikli bakanlık görevleri almasının önü açılabilir.

Öte yandan Türkiye ve Irak arasındaki ilişkilerin gelişmesiyle birlikte Türkmenler iki ülke arasında köprü rolü oynayabileceği gibi Türkiye’nin Irak’taki etkisinin artmasıyla Türkmenlerin de Irak’ta haklarına kavuşmasının kolaylaşacağını söylemek yanlış olmayacaktır. Zira Türkmenler ve Türkiye arasındaki organik ilişki Osmanlı Devleti sonrasında da devam etmiş ve hiçbir dönemde Türkiye ve Türkmenler arasındaki irtibat kopmamıştır. Hatta 1980-1988 Irak-İran Savaşı, 1991 Körfez Krizi, 2003 ABD işgali ve sonrasında yaşanan süreçler, 2014’te terör örgütü IŞİD’in Irak’ta özellikle Türkmen bölgelerinde hâkimiyet kurması gibi dönemlerde Türkiye’ye yönelik kitlesel Türkmen göçleri de yaşanmıştır. Bu nedenle on binlerce Iraklı Türkmen hâlen Türkiye’de yaşamaktadır.

Türkiye ve Irak’ın yakınlaşmasıyla Türkiye’nin Irak’ta özellikle Türkmen bölgelerine yapacağı yardım ve yatırımlar Türkiye’ye göçen Türkmenlerin geri dönüşünü kolaylaştırabilecek ve bu sayede Türkmenlerin iki ülke arasındaki yakınlaştırıcı ve hatta bütünleştirici bir rol üstlenmeleri mümkün olabilecektir.

Kazımi’nin Ankara ziyareti, bir an önce çözülmesi gereken acil ve önemli meseleler söz konusu olduğunda diğer birtakım ülkelere yaptığı ziyaretler gibi bir protokol ziyareti olmamıştır. Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi ve her iki ülkenin petrol ve enerji bakanları başkanlığında Ortak Ekonomik Komite başta olmak üzere, iki ülke arasındaki ortak komiteler etkin hale getirilebilir. Bu ziyaret ayrıca iki ülke arasında çeşitli seviyelerde iş birliği imkânları için yeni bir kapı açabilir. Özellikle Kazımi istihbarat başkanı olduğu dönemden beri Türk yetkililerle çok iyi ilişkilere sahiptir. Bu nedenle özellikle PKK ile mücadele ve su payı karşılığında Irak’ın Türkiye’nin sınır güvenliğine yardımcı olması konusunda ciddi mutabakatlar söz konusu olabilir.

Unutulmamalıdır ki Irak şu anda petrolünün önemli bir kısmını Türkiye’nin Ceyhan Limanı’ndan ihraç etmektedir. Yine Türk şirketleri Irak’ın istikrarsız bölgelerinde faaliyet göstermek konusunda diğer yabancı şirketlerden daha cüretkâr davranmaktadır. Irak’ın da gerçekte bu şirketlere ihtiyacı vardır. Bu çerçevede 2019 yılında 15 milyar 800 milyon dolar olarak gerçekleşen ve Türkiye’nin 20 milyar dolara yükseltmek istediği karşılıklı ticaret hacminin artırılmasına katkıda bulunabilecek stratejik Ovaköy Sınır Kapısı’nın açılması konusunda da bir uzlaşmaya varılabilir.