Uluslararası Af Örgütü, İran’da benzin zammının ardından başlayan gösterilerde 106 göstericinin hayatını kaybettiğini duyurdu. Açıklamada binlerce kişinin de gözaltına alındığı belirtilirken olaylarda üç güvenlik görevlisinin de hayatını kaybettiği ifade edildi. Ayrıca ülkedeki internet erişiminde günlerdir sıkıntı yaşanıyor.
Af Örgütü’nden yapılan açıklamada İran’daki 21 şehirde 106 kişinin öldüğünün tespit edildiği ancak bazı raporlara göre gerçek sayının 200’ün üzerine çıkabileceği belirtildi. Başkent Tahran başta olmak üzere ülkenin diğer kentlerinde de devam eden eylemler hükümetin benzine yüzde 50 oranında zam yapmasıyla başlamıştı. Gösteriler yol kapatmanın yanı sıra benzin istasyonlarını ve bankaları ateşe verme gibi olaylara da neden oldu. Bazı yabancı haber ajansları protestoların lideri olarak tanımlanan kişilerin yakalanarak hapse atıldığını ileri sürdü.
İran’da hükümetin düşük gelirlilere mali destek sağlamak için getirdiği benzin zammının yol açtığı protestolar büyüyerek sürdü. Tahran, binlerce kişinin gözaltına alındığı, iki kişinin de yaşamını yitirdiği gösterilerden ABD’yi sorumlu tutuyor. İran Meclisi Başkanı Ali Laricani, “ABD ve onun devrim karşıtı kuklalarına ülkemizde gerginlik yaratmalarına fırsat vermeyeceğiz” dedi. İran Meclisi Başkanı Ali Laricani, geçtiğimiz Cuma günü akaryakıt zamları sonrası başlayan protesto gösterileriyle ilgili, “Hükümetin bütün bileşenleri başta fiyatların kontrol edilmesi olmak üzere halkın sorunlarını çözmek için çalışması gerekiyor” ifadelerini kullandı. ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun, “İran halkının yanındayız” açıklamaları üzerine Laricani, “ABD Dışişleri Bakanının İran halkını savunma adına kamu mallarının ateşe verilmesini desteklemesi bu ülkenin İran’da güvensizlik yaratma peşinde olduğunu gösteriyor” sözlerini kullandı.
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Seyyid Abbas Musevi de, Mike Pompeo’nun İran protestoları açıklamalarına tepki gösterdi. Musevi, “İran halkı bu tür açıklamaların ikiyüzlü açıklamaların hiçbir samimiyet ve doğruluk payı bulundurmadığını gayet iyi biliyor. ABD’nin ekonomik terörizm uyguladığı İran halkının yanında olduğunu söylemesi ironiktir” ifadelerini kullandı. İran’da gösteriler devam ederken, Şiraz’da bir polis merkezi ve bir bankanın ateşe verildiği belirtildi. İran’ın interneti kesmesine rağmen sosyal medyada paylaşılan görüntülerde, güvenlik güçlerinin göstericilere karşı ateş ettiği görüldü. Bazı göstericiler güvenlik güçlerinin gerçek mermi kullandığını iddia etti.
Ülkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney devlet televizyonundan yaptığı açıklamada, hükümetin benzine zam kararını desteklediğini belirtirken, protestocuları kınadı. Hamaney, “Mülkiyeti ateşe vermek, normal insanların değil holiganların işi” dedi.
Beyaz Saray, İran’ın geneline yayılan gösterilerle ilgili açıklamasında protestoculara destek verdi. Beyaz Saray’dan yapılan açıklamada, “ABD, kendilerine liderlik etmesi gereken rejime karşı barışçıl protestolar düzenleyen İran halkını destekliyor. Göstericilere yönelik ölümcül şiddeti ve ağır iletişim kısıtlamalarını kınıyoruz” ifadeleri yer aldı.
Cumhurbaşkanı Hassan Ruhani ise benzin zammına ilişkin yaptığı açıklamada benzinin yasa dışı şekilde yurt dışına satıldığını söyledi. Ruhani, “Benzinin ucuz olmasından nasıl kazançlı çıkanlar kaçakçılar. Benzinin gerçek fiyatı 6 bin tümen (3 TL). Biz ise bin 500 tümene (75 kuruş) satıyoruz” ifadelerini kullandı.
Öte yandan hükümet, daha önce söz verdiği üzere, 60 milyon kişiye doğrudan para yardımının ilk ödemesini gerçekleştirdi. Hükümet kaynakları dün bu kapsamda 20 milyon kişiye hükümetin her ay verdiği yardımlara ek olarak kişi başına 8 dolar yardım ödendiğini duyurdu. Üç dilimde dağıtılan yardımların ikinci ödemesi 20 Kasım Çarşamba, üçüncüsü ise 23 Kasım Cumartesi günü yapıldı. Para yardımında 80 milyonluk nüfusun yoksul kesimi hedefleniyor. İran’da hükümet her ay kişi başı yaklaşık 10 dolar yardım veriyor. Asgari ücretin 120 dolar civarında olduğu ülkede yapılan bu son yardımın, hükümetin protestoların büyüklüğünden endişe duyduğunun göstergesi şeklinde yorumlanıyor.
İran’daki eylemler ilk günlere kıyasla durulurken, Tahran yönetimi protestolar nedeniyle yabancı ülkeleri suçluyor. İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, başkent Tahran’da yaptığı konuşmada benzin zammı nedeniyle ülkede patlak veren protestoların halkın sağduyusu sayesinde başarısız olduğunu söyledi. Protestolara neden olan benzin zammının, orta ve dar gelirli ailelerin akaryakıt yardımlarından daha fazla yararlanması için yapıldığını dile getiren Ruhani, “Halkımız, asıl hedefimizin enerji temini konusunda ülkenin kendine yeterli hale gelmesi olduğunun bilincinde. Bu sayede dışarıya muhtaç olmayalım, iç üretimle ihtiyacımız olan enerjiyi doğru bir şekilde harcayalım ve aynı şekilde toplumda adaleti sağlayalım” diye konuştu. Ruhani, “Küçük bir grup, vatan ve milli menfaatlerimize karşı girişimde bulundu. Huzursuzluk, düşmanın ülkede güvensizlik oluşturma planıydı ancak halk onlara karşı tam bir zafer kazandı” değerlendirmesinde bulundu. Ruhani, protestoların arkasında ABD ve İsrail’in olduğunu öne sürdü.
Ülkenin bazı noktalarında eylemler devam ederken, Tebriz kentindeki gösterilere müdahale eden polislerden 15’inin yaralandığı, eylemcilerden 30’unun da gözaltına alındığı açıklandı. Yerel kaynaklardan alınan bilgilere göre, gösteriler önceki günlere göre azalırken internet yasağı ve medya kısıtlaması nedeniyle gösterilerin boyutu hakkında sağlıklı bilgi alınamıyor. Bu arada protestolarda hayatını kaybeden 2 güvenlik görevlisinin başkent Tahran’daki cenaze törenleri, karşıt gösterilere sahne oldu. Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Ali Şemhani, Tahran Valisi Enuşirevan Muhsini Bendpey, Devrim Muhafızları Ordusu mensupları ve Şii din adamlarının katılımıyla düzenlenen cenaze törenlerinde benzin zammı protestolarına tepki gösterildi.
Öte yandan Fars haber ajansı, eylemlerde gözaltına alınanlar arasında çifte vatandaşlığı bulunanlar olduğuna dikkat çekti. Güvenlik yetkililerine dayandırılan haberde, Alman, Türk ve Afgan vatandaşlığı bulunan kişilerin yabancı istihbarat servisleri tarafından eğitildiği ve operasyon gerçekleştirmek adına kullanıldığı öne sürüldü. İran Dışişleri de, İsviçre’nin ülkedeki büyükelçisini bakanlığa çağırdı.
Bununla birlikte İran’daki eylemlerde hayatını kaybedenlerin sayısı da tartışma konusu. Uluslararası Af Örgütü, İran’da benzin zamlarını protesto eden en az 106 göstericinin öldürüldüğünü ilan etti. Örgütün Twitter hesabından yapılan açıklamada polisin 21 kentte göstericilerin üzerine ateş açarak onlarca kişinin ölümüne neden olduğu ifade edildi. Ölü sayısının bundan çok daha fazla olabileceği de öne sürüldü. Bu konuda hazırlanan raporun, görgü tanıklarının ifadesine ve insan hakları aktivistlerinden alınan bilgilere dayandırıldığı belirtildi. Buna karşın yetkililer şu ana kadar olaylar sonucunda 5 güvenlik görevlisi ve 1 göstericinin hayatını kaybettiğini açıklıyor. Yetkililer, Af Örgütü tarafından yapılan açıklamanın spekülatif olduğunu ve güvenilemeyeceğini ifade etti.
ABD yaptırımlarının da etkisiyle ekonomik açıdan zor günler geçiren İran halkı, 15 Kasım Cuma günü benzine yapılan zammın ardından ülkenin birçok kentinde protestolara başladı. Gösteriler sırasında birçok kentte kamu binaları tahrip edildi. Tahran yönetimi, protestoların büyümesi üzerine ülke genelinde internete erişimi engelledi. İran hükümeti halkın tepkisini dindirmek için benzin zammından elde edilen gelirin tamamını, sosyal yardıma muhtaç 18 milyon aileye dağıtacağını duyurdu. Hükümet, söz konusu devlet desteğinin ilk bölümünü 18 Kasım Pazartesi gecesinden itibaren yatırmaya başladı.
İran’ın yarı resmi haber ajansı Tesnim’in haberine göre, hükümetin duyurduğu sosyal yardımlar kapsamında ilk aşama olarak benzin zammından elde edilen gelirin bir kısmı 20 milyon kişinin hesaplarına yatırıldı. Hükümet, benzin fiyatlarının yükseltilmesinin ardından zamdan elde edilecek gelirin sosyal yardıma muhtaç 18 milyon aileye dağıtılacağını açıklamıştı. İran Ulusal Petrol Ürünleri Dağıtım Şirketi’nin daha önce yaptığı açıklamaya göre, devlet tarafından sübvanse edilen benzinin litresi, aylık 60 litreye kadar bin tümenden (50 kuruş) bin 500 tümene (75 kuruş) yükseltilmişti. Araç başına bir ay içinde 60 litreden fazla benzin alınması halinde ise benzinin litre fiyatı 3 bin tümene (1.5 lira) çıkartılmıştı.
Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, 4 yıldır benzine zam yapmadıklarını, artışın halkın menfaatleri doğrultusunda ve dar gelirli vatandaşlara yardım amacıyla yapıldığını ifade etmişti. Ruhani, ekonomik krize rağmen hükümetin artıştan kazanç elde etmeyi amaçlamadığını ve tüm gelirin ailedeki kişi sayısına göre 55 bin (27.5 lira) ila 205 bin tümen (102.5 lira) şeklinde 60 milyon kişiye dağıtılacağını aktarmıştı.
Gazetenin yazısında, “Yargı yetkilileri, ülkedeki kaosun liderleri için idam cezasının kesin olduğu değerlendirmesinde bulunuyor. Bu hususta kaosçuların işlediği suç ‘isyan’dır ve cezası hukuki ve şer’i kanuna göre idamdır.” ifadesi kullanıldı.
ABD ambargosunun ekonomik krizi daha da derinleştirdiği İran’da benzin zamlarına karşı kitleler meydanlarda. Eylemler ülke geneline yayılmıştı. Mollaların katı teokratik yönetiminin ekonomik krizle birlikte yaşamı daha da katlanılamaz hale getirdiği ülkedeki protesto dalgası Haziran 2009’daki Yeşil İsyan’dan bu yana en büyük eylem dalgası. On yıl önce de sokaklara çıkan İranlılar sadece ekonomiye değil, baskıcı, otoriter Ayetullahlar yönetimine isyan etmişlerdi. 2009’daki protestolarda ekonomik sorunlar görece ikincil planda kalmıştı. Ahmedinejad’ın yeniden seçildiği tartışmalı Cumhurbaşkanlığı seçimi ekseninde gelişen eylemler Yeşil Hareket’in söylemini de belirlemiş, reform talepleri ekonomi sorunlarını geri planda bırakmıştı. Krize rağmen siyaseti ekonomiye önceleyen hareket muazzam kitleselliğine rağmen bir süre sonra bastırılmıştı. On yıl sonra ise bu kez protestoların merkezinde ekonomi var. Bu süre zarfında ABD’nin artan yaptırımlarının da etkisiyle İran on yıl öncesine oranla daha kötü durumda. Öncelik yoksulluk ve artan hayat pahalılığı. Hareketin lidersiz olması, ekonomiye öncelik verilmesi, zamlara karşı doğallığında gelişen protestolar molla rejimini hedef alan bir kapsama kavuşmuş değil.
Haziran 2009’daki seçimler sırasında başlayan “Yeşil Devrim” olarak adlandırılan süreç yarım kalan bir hikâye olarak kayıtlara geçmişti. Milyonlarca göstericinin haftalar süren eylemleri yeni bir sürecin başlangıcı olabilirdi. Ancak kanlı bir şekilde bastırıldı.
Zamlara, yoksulluğa, işsizliğe, geleceksizliğe ve kötü yönetime isyan sadece İran’la sınırlı değil. Neoliberal küresel sistemin yol açtığı yıkıma karşı dünyanın dört bir tarafında benzer protestolar var. Fransa’da Sarı Yeleklilerin kesintisiz şekilde sürdürdüğü eylemler birinci yılını geride bıraktı. Komşu Irak’ta ve Lübnan’da aylardır benzer nedenlerle kitleler sokaklarda. Şili’deki muazzam direnişi hatırlatmaya gerek yok. Söz konusu İran olunca haliyle eylemler çok ilgi çekiyor. Bunun iki nedeni var. Birincisi ABD ambargoları. İkincisi Molla rejimi. Her iki etken dolayısıyla mesele İran olunca iki kez düşünülmüyor değil. Burada da iki farklı bakış ortaya çıkıyor. Amerikan emperyalizminin kuşatması nedeniyle bu ülkedeki her türlü itirazı ABD’ye bağlamak gibi bir refleks gelişmiş durumda. Ne zaman iki İranlı sokağa çıksa hemen arkasında bir dış parmak bulmak kronik bir alışkanlığa dönüşmüş. Washington’ın İran’ı içerden çökertmeye çalıştığı bunun için her türlü seferberliği başlattığı bilinen bir gerçek.
Ancak her itirazı ABD’ye bağlamak, “öküz altında buzağı” aramak bu kadim halka yapılacak en büyük kötülük şeklinde değerlendiriliyor. Hem Amerikan emperyalizmine hem de kendi ülkelerindeki molla yönetimine başkaldıran İranlıların sayısı oldukça fazla. 79 İslam Devrimi’nden bu yana Mollaların katı tahakkümü altındaki ülkede bütün toplumsal ve siyasal yapı katı şeri kurallarla biçimlendirildiği için ülke adeta bir açık hava hapishanesi. Toplumsal yaşamdaki yerleri diğer İslam ülkelerine göre ileri düzeyde olsa da kadınların henüz yeni yeni stadyumlarda maç izleme şansını yakaladığı bir ülkeden bahsediyoruz. Molla rejiminin, Amerikan karşıtlığını ülkedeki sorunların üstünü perdelemek için kullandığı, “milli birlik ve beraberlik” söylemleriyle sorunların üzerini örttüğü sır değil.