Dünya Gündem

NATO 70. KURULUŞ YILINI KUTLADI

  • Ocak 28, 2020
  • 0

NATO, 70’inci yılının kutlandığı 2019’da bazı çevrelerce “varlığı” sorgulanırken, attığı siyasi ve askeri adımlarla hala geçerli ve önemli bir askeri ittifak olduğunu bir kez daha gösterdi. 4 Nisan

NATO 70. KURULUŞ YILINI KUTLADI

NATO, 70’inci yılının kutlandığı 2019’da bazı çevrelerce “varlığı” sorgulanırken, attığı siyasi ve askeri adımlarla hala geçerli ve önemli bir askeri ittifak olduğunu bir kez daha gösterdi.

4 Nisan 1949’da kurulan ve bu yıl 70’inci yılını kutlayan NATO, Londra’da İttifak üyelerinin devlet ve hükümet başkanlarının katılımıyla zirve gerçekleştirirken, biri Washington’da olmak üzere dışişleri bakanları düzeyinde iki, savunma bakanları ve genelkurmay başkanları düzeyinde ise üçer toplantıya ev sahipliği yaptı. Hava, deniz, kara ve siber alanlarında ise bu yıl 100’den fazla tatbikat gerçekleştiren NATO, yeni üyesi olacak Kuzey Makedonya’yla katılım protokolü imzalayarak, uzayı yeni askeri harekât alanı ilan ederek ve Çin’i gözlemeye başlamaksureti ile kendini uyarlamaya ve modernleştirmeye devam ettiğini gösterdi.

NATO, “açık kapı” politikası çerçevesinde üyelik müzakereleri yürüttüğü Kuzey Makedonya ile Şubat ayında katılım protokolünü imzalayarak, 30’uncu üyesini kabul etmek için son adımı attı. Hali hazırda NATO toplantılarına iştirak eden Üsküp, katılım protokolü üye ülkelerin parlamentolarında onaylandıktan ve tüm resmi süreç tamamlandıktan sonra ittifakın 30’uncu üyesi olacak. Kuzey Makedonya’nın üyeliğinin resmileşmesiyle, Sovyetler Birliği’nin “arka bahçesi” olarak görülen Balkanlar bölgesinde NATO, Slovenya, Hırvatistan, Arnavutluk ve Karadağ’ın ardından bir üye daha kazanarak, ezeli rakibi Rusya’nın bölgedeki nüfuzunu ve etkisini kısıtlı tutmak için önemli bir kazanım daha elde etmiş olacak.

NATO, yoğun tartışmaların ardından ABD ile Rusya’nın menzili 500 ila 5 bin 500 kilometre arasında olan karada konuşlu nükleer ve konvansiyonel füzeleri geliştirmesini yasaklayan Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler (INF) Anlaşması’nın tarihe karışmasıyla birlikte alarma geçti. Bu çerçevede NATO, “INF’siz bir dünyaya” hazırlanmaya başladı. Tedbirlerin “ölçülü ve savunma odaklı” olacağını bildiren NATO, ittifakın Avrupa’da karadan fırlatılan yeni nükleer füzeler konuşlandırma niyetinde olmadığını açıkladı. İttifak, savunma ve caydırıcılık gücünü koruması gerektiğine işaret ederek, tatbikatlar, istihbarat, gözetim ve keşif kabiliyetlerinin geliştirmesini içeren bazı tedbirler aldığını ilan etti.

NATO’nun yeni sınamalar karşısında kendini uyarlama süreci çerçevesinde önemli bir diğer adımı ise uzayı, kara, hava, deniz ve siber tedbirlerin yanı sıra yeni harekat alanı olarak kabul edilmesi oldu. Rusya, Çin ve Hindistan gibi ülkelerin uzayda uydu sistemlerini geliştirmeye başladığı bir dönemde uzayı gündemine alan NATO, bu adımla müttefikler arasında müşterek çalışma kabiliyetlerini geliştirmeyi amaçlıyor. Uydu satın almayı planlamayan ve yeni kararın tamamıyla ittifakın “ruhuna uygun biçimde savunma odaklı” olduğuna vurgu yapan NATO, aynı zamanda uzayı “silahlandırmayacağının” da altını çizdi. NATO, 2020-2034 dönemi için müttefikler arasında uydu kullanımını etkinleştirmek ve kolaylaştırmak adına 1 milyar avroluk yatırım yapmayı öngörüyor.

Geleneksel olarak her iki yılda bir zirve düzenleyen NATO, 70’inci yılını kutlamak için bu yıl da ittifaka ilk ev sahipliği yapan Londra’da bir liderler toplantısı gerçekleştirdi. Toplantıya, liderlerin açıklamaları ile terörle mücadele ve güncel sınamalar damga vurdu.

NATO, toplantının ardından yayımladığı Londra Deklarasyonu’nda ilk kez Çin’i gözlem altına aldı. Deklarasyonda, ilk defa Çin’in yükselen gücüne değinilerek, “Çin’in artan nüfuzu ve uluslararası politikalarının ortaya çıkardığı fırsat ve sınamaları ittifak olarak birlikte ele almalıyız” tespitine yer verildi. Böylelikle ABD için öncelikli tehdit halini alan Çin, NATO müttefiklerinin de gündeminde yerini almış oldu.

Özellikle ABD Başkanı Donald Trump’ın görevi devralmasının ardından külfet paylaşımı konusunda sık sık tartışmaların yaşandığı NATO’da 2019 “bereketli” bir yıl oldu. Son beş yıldır savunma harcamalarında sürekli artışa giden NATO üyeleri, 2019’da da savunma harcamalarını reel anlamda yüzde 4,6 artırdı. Böylelikle Gayri Safi Yurtiçi Hasıla’nın (GSYH) yüzde 2’sini savunma harcamalarına ayıran ülke sayısı 9’a yükseldi. Öte yandan NATO, erken uyarı ve gözlem uçakları (AWACS) için dev bir yatırımın altına imza attı. NATO, AWACS filosunu modernleştirmek için Boeing International ile 1 milyar dolarlık anlaşmaya vardı. Böylelikle, AWACS filosunun 2035’e kadar hizmet vermesinin önü açıldı.

NATO, Londra Deklarasyonu’nda “Terörizm bütün türleri ve tezahürleriyle hepimiz için tehdit olmaya devam ediyor” vurgusunu yapsa da, ittifakın bu temel sınama alanında yeterli rol oynayıp oynamadığı tartışıldı. İttifakın önemli iki üyesi ABD ile Türkiye arasında terör örgütü PKK/YPG’ye ilişkin tartışmalar NATO gündemine de taşındı. ABD’nin YPG/PYD/PKK’nın da tehdit olarak yer aldığı NATO’nun Türkiye ile ilgili savunma planının yayımlanmasına itiraz etmesi üzerine, Türkiye de NATO’nun Baltık ülkeleri hakkındaki savunma planının yayımlanmasına karşı çıkmıştı. Türkiye Londra toplantısında Baltık planına onay verirken, müttefiklerin de Türkiye’nin meşru güvenlik kaygılarını anlamasını ve terörle mücadelesine destek vermesini talep etti.

Benzer bir şekilde esasen Türkiye ile ABD arasında ikili sorun teşkil eden S-400 hava savunma sistemi de NATO’ya sirayet ettirildi. Türkiye, Rusya’dan satın aldığı S-400’lerin NATO sistemine entegre edilmeyeceğini vurgularken, NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg de askeri teçhizat alımının ülkelerin kendi kararları ve Türkiye’nin egemen hakkı olduğunun altını çizdi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ABD Başkanı Donald Trump, Almanya Başbakanı Angela Merkel ve Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un da aralarında bulunduğu NATO’ya üye 29 ülkenin liderlerinin katıldığı Zirve’nin başında, aile fotoğrafı çekildi. Ardından NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, liderler arasındaki fikir ayrılıklarına değinerek, bazı açıklamalarda bulundu:

“NATO, Kuzey Amerika ve Avrupa’nın bir araya gelip tartışabildiği, karar alabildiği ve neredeyse bir milyar insanı koruyan adımları her gün birlikte atabildiği tek platform olmaya devam ediyor. Bu sebeple, farklılıklarımız ne olursa olsun, asıl görevimizin etrafında birleşmeye devam edeceğiz; birbirimizi korumak, hepimiz birimiz, birimiz hepimiz için.”

Ev sahibi Britanya’nın Başbakanı Boris Johnson da NATO’nun kuruluşunun 70. yıldönümü sebebiyle yaptığı konuşmada “Tarih bize barışa kesin gözüyle bakmamamız gerektiğini gösterdi. Bugün bu yıldönümünü kutlarken de sözlerimizin yaptıklarımızla uyuştuğundan emin olmalıyız” dedi.

Zirve’nin ardından ise Jens Stoltenberg tekrar kameraların karşısına geçti. “Bugün Baltık ülkeleri ve Polonya için güncellenmiş plan üzerinde uzlaştık” diyen NATO Genel Sekreteri, şunları ifade etti:

“NATO var olduğu süre boyunca anlaşmazlıklar da oldu. Farklı tarihleri, coğrafyaları, iktidarları olan 29 farklı ülke var, dolayısıyla farklılıklar da var. NATO’nun gücü, her zaman bu farklılıkların üstesinden gelebilmesi ve birbirimizi korumak ve savunmak görevini yerine getirmek üzere birlik olabilmesinden geliyor. Bugün yaptığımız şey tam olarak bu oldu.”

Fikir ayrılıklarının gölgesindeki Zirve’de üye ülkelerden, olası bir Rusya saldırısı karşısında Polonya ile Baltık ülkeleri Litvanya, Letonya ve Estonya’nın savunulması amacıyla hazırlanan askeri plana destek vermeleri isteniyordu. Türkiye ise YPG’nin NATO’ya üye ülkeler tarafından “terör örgütü” olarak nitelendirilmemesi halinde bu planı veto edeceğini söylüyordu.

NATO Zirvesi’nin sonunda yayınlanan 9 maddelik Ortak Deklarasyon’un 3’üncü maddesinde “Rusya’nın agresif adımları Avrupa-Atlantik güvenliğine tehdit oluşturmaktadır; terörizmin her türü, hepimize yönelik bir tehdit olmaya devam etmektedir. Devletler ve devlet-dışı aktörler kurallara dayalı uluslararası düzeni bozmaktadır. Sınırlarımızın ötesindeki istikrarsızlık da düzensiz göçü artırmaktadır” ifadeleri kullanıldı. “Rusya’nın yeni orta ölçekli füzelerini konuşlandırması karşısında ölçülü ve sorumlu bir şekilde ele alıyoruz, almaya da devam edeceğiz” denilen Deklarasyon’da, Rusya’yla diyaloğa ve yapıcı bir ilişki geliştirmeye açık olunduğu da belirtildi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ve ABD Başkanı Trump Zirve kapsamında bir araya geldi. Görüşmenin ardından, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Fahrettin Altun, Twitter üzerinden “görüşmenin verimli geçtiği” açıklaması yaptı. Beyaz Saray sözcüsü de ”İki Başkan Türkiye’nin ittifaka yönelik taahhütlerini yerine getirmesinin önemini, ikili ticaret hacminin 100 milyar dolara çıkarılarak ticaretin güçlendirilmesini, bölgesel güvenlik sorunlarını ve enerji güvenliğini konuştu” dedi.

Stoltenberg’in Zirve’nin açılışında yaptığı açıklama sırasında sözünü ettiği anlaşmazlıkların başında, Fransa Cumhurbaşkanı Macron’un NATO’nun işlevine ilişkin “beyin ölümü gerçekleşti” diyerek yaptığı eleştiriler geliyordu. ABD Başkanı Trump, Macron’un sözlerini “çok aşağılayıcı” bulduğunu söylemiş, Fransa’nın NATO’ya tüm ülkelerden fazla ihtiyacı olduğunu savunmuştu. Macron’ın ifadesinin kendisini çok şaşırttığını vurgulayan Trump, “Türkiye, Macron’a kendi beyin ölümünün gerçekleştiğini söyleyerek yanıt verdi ki, bu çok ilginç” demişti.

NATO ile ilgili olarak söylediği “Beyin ölümü gerçekleşti” cümlesinin arkasında olduğunu belirten Macron ancak NATO’nun hâlâ güçlü bir kurum olduğunu söylemişti. Macron’a yaptığı açıklamadan dolayı tepki gösteren Cumhurbaşkanı Erdoğan da “Sayın Macron, bak Türkiye’den sesleniyorum, NATO’da da söyleyeceğim, önce sen kendi beyin ölümünü bir kontrol ettir” demişti.

NATO’nun Londra Zirvesi sona erdi. Türkiye, Zirve öncesinde “PYD/YPG’nin terör örgütü sayılmasına ilişkin” sunduğu planın veto edilmesi üzerine, NATO’nun Baltık ülkeleri savunma planına “veto koyduğunu” açıklamıştı. Londra Zirvesi’nde bu veto kaldırıldı. Ancak Türkiye’nin, vetoyu kaldırmak karşılığında ne aldığına ilişkin herhangi bir detay ortaya çıkmadı. Veto koyulmasına neden olan, “PYD/YPG’nin terör örgütü sayılması” konusunda ise, Londra Zirvesi sonucunda yayınlanan bildiride herhangi bir ibare yer almadı. Zirve sonuç bildirisinde sadece İttifak’ın “terörizmin her türlü formuyla mücadeleye devam edeceği” gibi genel bir ifade kullanılması da ayrıca dikkat çekti.

NATO Genel Sekreteri Stoltengerg, Zirve sonunda yaptığı açıklamada, NATO’nun YPG’yi nasıl nitelemesi gerektiği konusunu görüşmediklerini söyledi. Türkiye’nin veto ettiği Baltık Planı’nın içinde yer alan Litvanya’nın Cumhurbaşkanı Gitanas Nauseda ise, Türkiye’nin veto hakkını kullanmaması karşılığında bir talepte bulunmadığını açıkladı. “Kimse bizden bir şey istemedi. Cumhurbaşkanı Erdoğan’a gösterdiği dayanışmadan dolayı hepimiz teşekkür ettik” dedi.

NATO Zirve sonuç bildirisinde en dikkat çeken bölüm ise Çin’e ilişkin paragraf oldu. ABD Başkanı Donald Trump, Çin ile son dönemde “ticaret savaşı” başlatmıştı. ABD’nin bu politikası NATO sonuç bildirisine de yansıdı. Sonuç bildirisinde ilk kez NATO’nun Çin’e karşı “hep birlikte karşı durması” ifadesi yer aldı. Bildiride, “Çin’in büyüyen etkisi ve uluslararası politikaları hem fırsat hem de meydan okuma barındırıyor. Bunlara karşı İttifak olarak hep birlikte hareket etmemiz gerekir” ifadesi kullanıldı.

NATO bildirisinden bir de “5G” sürprizi çıktı. ABD Başkanı Trump, son dönemde NATO’nun Avrupalı üyeleri ile, 5G iletişim teknolojisine geçişe “Çin’in dahil edilmesi” konusunda büyük tartışma yaşıyordu. Özellikle Almanya’nın 5G teknolojisine geçişte Çinli Huawei firmasının altyapı ürünlerinin kullanılması konusundaki yaklaşımı, Trump’ın büyük tepkisini çekmişti. Almanya ile ABD arasında bu konuda kamuoyuna açık bir tartışma da yaşanmıştı.

NATO Londra Zirve toplantısı sonuç bildirisinde bu konu da girdi. Çin’in yükselmesinin yarattığı sıkıntılara ilişkin bildiri paragrafına, NATO üyesi ülkeler ve ortakların “5G teknolojisine geçişte güvenli ve esnek sistemlere güvenmeleri gerektiği” ifadesi yer aldı.